به گزارش خبرنگار مهر، فاطمه سادات کتابچی مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، با بررسی روند تغییرات جمعیتی ایران از سال ۱۳۴۴ تا ۱۴۰۴ اظهار کرد: از دهه ۱۳۴۰، با قرار گرفتن کشور در معرض سیاست‌های کنترل جمعیت، سرعت رشد جمعیت کاهش یافت و تعداد موالید نیز با شیبی آرام افزایش پیدا کرد؛ این روند تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت.
وی با اشاره به افزایش قابل توجه موالید پس از انقلاب اسلامی افزود: با وجود اینکه در سال‌های ابتدایی انقلاب، مشکلات معیشتی و اجتماعی مردم به‌طور کامل برطرف نشده بود و کشور با بحران‌های مختلف، از جمله انقلاب و جنگ تحمیلی، مواجه بود، گفتمان امام خمینی(ره) و نگاه تمدنی ایشان تأثیر قابل توجهی بر رفتار جمعیتی جامعه گذاشت؛ به‌گونه‌ای که از سال ۱۳۵۸ جهش فرزندآوری اتفاق افتاد.
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ادامه داد: در سال ۱۳۵۸، در جامعه‌ای با جمعیت حدود ۳۵ میلیون نفر، یک میلیون و ۳۰۰ هزار ولادت به ثبت رسید و حدود ۱۵ سال طول کشید تا تعداد موالید دوباره به سطح پیش از آن دوره بازگردد. این روند نشان‌دهنده تأثیر گفتمان حاکم بر جامعه در آن مقطع بر رفتار فرزندآوری خانواده‌ها بود.
کتابچی با اشاره به کاهش موالید در سال‌های بعد و افزایش محدود آن در دهه ۱۳۹۰ گفت: افزایش مختصر موالید در بخشی از این دهه، به ورود متولدان پرشمار سال‌های ۱۳۵۸ به سن فرزندآوری مربوط بود؛ نسلی که با وجود تعداد کمتر فرزند در هر خانواده، به دلیل جمعیت زیاد خود، تعداد موالید را تا حدی افزایش داد.
وی در ادامه با طرح این پرسش که چرا با وجود ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت پس از سال ۱۳۹۳، روند موالید بهبود پیدا نکرد و دوباره کاهش یافت، توضیح داد: پاسخ این مسئله را باید در تغییرات تعداد زنان در سن باروری جست‌وجو کرد. تعداد زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله همچنان افزایش داشته، اما با عبور نسل پرجمعیت از سنین اصلی فرزندآوری، تعداد مادران در گروه سنی مؤثر بر موالید کاهش یافته است.
این فعال حوزه جمعیت با اشاره به اینکه بخش عمده ولادت‌ها مربوط به مادران ۲۳ تا ۳۹ ساله است، افزود: اگرچه تعداد زنان در سن باروری همچنان قابل توجه است، اما بخش بیشتری از این جمعیت وارد سنین بالای ۴۰ سال شده‌اند و به دلیل شکل‌گیری نگرش‌های ناشی از سال‌ها تبلیغ درباره محدودیت فرزندآوری در سنین بالاتر، متقاعد کردن این گروه به فرزندآوری دشوارتر شده است. بنابراین، ظرفیت مادری کشور در حال کاهش است.
وی دو راهکار اصلی برای استفاده از ظرفیت جمعیتی کشور را افزایش تعداد فرزندان خانواده‌های دارای مادران ۲۰ تا ۳۹ سال و همچنین ترغیب زنان بالای ۴۰ سال به فرزندآوری عنوان کرد.
مقاومت خانواده‌ها در برابر فرزند دوم و سوم بیشتر است
کتابچی با اشاره به هم‌جهتی نمودار موالید سالانه با تعداد زنان متأهل ۲۳ تا ۳۹ ساله اظهار کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد کاهش تعداد زنان متأهل در این گروه سنی، ارتباط مستقیمی با کاهش موالید دارد. در فاصله سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ نیز با اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، سرعت کاهش موالید تا حدودی کنترل شد، اما این اتفاق به معنای افزایش تعداد ولادت‌ها نبود.
وی با ارائه آماری از وضعیت زنان متأهل در سن باروری گفت: در کشور حدود ۱۵.۵ میلیون زن متأهل در سن باروری داریم که بخشی از آنها بدون فرزند و بخشی دارای یک یا چند فرزند هستند. بررسی روند فرزندآوری این گروه‌ها نشان می‌دهد مسیر عبور از بی‌فرزندی به تک‌فرزندی، نسبت به مسیر تک‌فرزندی به دوفرزندی هموارتر است.
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ادامه داد: بر اساس آمار ارائه‌شده، سالانه حدود ۱۵۰ هزار نفر از زنان بدون فرزند، فرزند اول خود را به دنیا می‌آورند؛ یعنی حدود ۲۲ درصد از زنان بدون فرزند در هر سال وارد مرحله فرزندآوری می‌شوند. در مقابل، از میان زنان تک‌فرزند نیز سالانه حدود ۱۵۰ هزار نفر فرزند دوم خود را به دنیا می‌آورند که معادل حدود هشت درصد این گروه است.
کتابچی افزود: از میان حدود ۶ میلیون و ۶۸ هزار زن دارای دو فرزند، در سال مورد بررسی تنها حدود ۱۸۰ هزار نفر فرزند سوم خود را به دنیا آورده‌اند. همچنین از میان زنان دارای سه فرزند، حدود ۵۷ هزار نفر صاحب فرزند چهارم شده‌اند. این آمار نشان می‌دهد هرچه تعداد فرزندان خانواده بیشتر می‌شود، مقاومت در برابر فرزندآوری مجدد نیز افزایش پیدا می‌کند.
وی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق جامعه هدف در برنامه‌های جمعیتی تصریح کرد: کمترین مقاومت برای فرزندآوری بیشتر در میان خانواده‌های بدون فرزند و تک‌فرزند مشاهده می‌شود، اما در خانواده‌های دارای دو و سه فرزند، مقاومت بیشتری برای داشتن فرزند بعدی وجود دارد. بنابراین، برنامه‌های تبیینی، فرهنگی و حمایتی باید متناسب با شرایط و تعداد خانواده‌های هر گروه طراحی شود.
این فعال حوزه جمعیت خاطرنشان کرد: برای نمونه، اگر حتی پنج درصد از خانواده‌های تک‌فرزند برای داشتن فرزند دوم و پنج درصد از خانواده‌های دارای دو فرزند برای فرزند سوم تصمیم بگیرند، با جمعیت قابل توجهی مواجه خواهیم شد. البته این به معنای محدود کردن برنامه‌های جمعیتی به فرزند دوم و سوم نیست، بلکه هدف، شناخت ظرفیت‌ها و طراحی مداخلات متناسب با هر گروه است.
کتابچی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وضعیت زنان مجرد و متأهل در سن باروری گفت: از مجموع حدود ۲۳ میلیون زن در سن باروری کشور، ۱۵.۵ میلیون نفر متأهل و حدود ۷.۲ تا ۷.۳ میلیون نفر مجرد هستند. همچنین حدود ۹.۶ میلیون نفر از زنان متأهل در سن باروری بالای ۳۵ سال دارند.
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح برخی نگرش‌ها درباره فرزندآوری در سنین بالاتر افزود: بخش قابل توجهی از زنان متأهل در سن باروری کشور بالای ۳۵ سال دارند و اگر این گروه تصور کنند که هرگونه بارداری پس از ۳۵ سالگی الزاماً پرخطر است و می‌تواند برای مادر و فرزند عوارض ایجاد کند، ممکن است فرصت فرزندآوری را از دست بدهند.
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ادامه داد: باید میان افزایش سن و خطرات احتمالی بارداری و این تصور که تمام بارداری‌های پس از ۳۵ سالگی خطرناک هستند، تفاوت قائل شد. اگر این نگرش اصلاح نشود، بخش مهمی از ظرفیت جمعیتی زنان متأهل کشور از دست خواهد رفت.
وی با اشاره به وجود حدود ۵.۶ میلیون زن متأهل زیر ۳۵ سال نیز گفت: این گروه باید پیش از ورود به سنین بالاتر، فرصت تکمیل فرزندآوری خود را داشته باشند تا در سال‌های آینده دوباره با محدودیت ناشی از افزایش سن مادران مواجه نشویم.
افزایش ازدواج به‌تنهایی مسئله جمعیت را حل نمی‌کند
کتابچی در ادامه با طرح این پرسش که با توجه به محدودیت منابع مالی کشور، اولویت سیاست‌گذاری برای رسیدن به نرخ باروری ۲.۵ باید افزایش ازدواج باشد یا حمایت از فرزندآوری خانواده‌های موجود، اظهار کرد: برای پاسخ به این پرسش باید ارتباط میان تعداد ولادت‌ها و ازدواج‌ها در دوره‌های مختلف بررسی شود.
وی با اشاره به بررسی تطبیقی تعداد ولادت‌های پنج‌ساله و تعداد ازدواج‌ها با فاصله زمانی ۲۵ ساله توضیح داد: مقایسه این دو شاخص نشان می‌دهد نمودار تعداد ولادت‌ها و ازدواج‌ها در دوره‌های مختلف، روندی تقریباً مشابه دارند؛ به این معنا که افزایش تعداد ولادت‌ها در یک دوره، حدود ۲۵ سال بعد در افزایش ازدواج‌ها اثر می‌گذارد و کاهش موالید نیز با همین فاصله زمانی، کاهش ازدواج‌ها را به دنبال دارد.
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی افزود: محاسبات انجام‌شده نشان می‌دهد نسبت تعداد ازدواج‌های هر دوره پنج‌ساله به تعداد ولادت‌های پنج‌ساله ۲۵ سال قبل، در طول دوره‌های مورد بررسی تقریباً ثابت و حدود ۴۲ صدم بوده است. این موضوع نشان می‌دهد بخش مهمی از تغییرات تعداد ازدواج‌ها، بیش از آنکه ناشی از تغییر ناگهانی تمایل جوانان به ازدواج باشد، به تعداد متولدانی مربوط است که ۲۵ سال پیش‌تر به دنیا آمده‌اند.
وی تصریح کرد: اگر می‌خواهیم ازدواج‌های ۲۰ تا ۲۵ سال آینده را تقویت کنیم، باید از همین امروز برای افزایش موالید برنامه‌ریزی کنیم؛ زیرا کاهش تعداد متولدان امروز، در آینده به کاهش تعداد افراد در سن ازدواج منجر خواهد شد.
کتابچی با اشاره به پیش‌بینی روند ازدواج‌ها بر اساس نسبت یادشده گفت: اگر همین نسبت حدود ۴۲ صدم ادامه پیدا کند، از سال ۱۴۰۶ تا ۱۴۱۹ افزایش ازدواج‌ها را تجربه خواهیم کرد که ناشی از افزایش موالید در سال‌های گذشته است، اما پس از آن دوباره روند کاهش ازدواج‌ها آغاز خواهد شد. البته افزایش میانگین سن ازدواج نیز می‌تواند بر زمان‌بندی این روند اثرگذار باشد.
وی با بیان اینکه نباید مسئله جمعیت را صرفاً به افزایش ازدواج تقلیل داد، افزود: حتی اگر بتوانیم بخشی از مسئله تجرد و کاهش تمایل به ازدواج را برطرف کنیم، باز هم مسئله اصلی فرزندآوری باقی می‌ماند؛ چراکه اگر خانواده‌هایی که ازدواج کرده‌اند به‌طور میانگین به داشتن بیش از دو فرزند تمایل نداشته باشند، مسئله جمعیت حل نخواهد شد.
ظرفیت گفتمان مردمی برای تکرار تجربه ابتدای انقلاب
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به تجربه افزایش موالید در سال‌های ابتدایی انقلاب گفت: در آن مقطع، با وجود فشارها و سیاست‌های کنترل جمعیت، کشور شاهد افزایش تعداد موالید و نرخ باروری بود. این تجربه نشان می‌دهد جامعه ایران از ظرفیت فرهنگی و اجتماعی ویژه‌ای برای تغییر رفتار جمعیتی برخوردار است.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از فرصت کنونی برای تقویت این ظرفیت اظهار کرد: اگر در ماه‌های گذشته به‌درستی از این فرصت استفاده نکرده‌ایم، باید برای جبران آن تلاش کنیم و در فرصت باقی‌مانده نیز حداکثر بهره را از ظرفیت اجتماعی موجود ببریم.
کتابچی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر مفهوم «بعثت مردم» در پیام خود به فعالان حوزه جمعیت افزود: امروز که شاهد حضور گسترده مردم در تجمعات و صحنه‌های مختلف هستیم، باید از این ظرفیت برای تبیین مسئولیت خانواده‌ها در موضوع فرزندآوری استفاده کنیم.
وی ادامه داد: مردمی که در شرایط دشوار، زیر باران و برف و حتی در زمان بمباران در میدان حضور پیدا می‌کنند و برای دفاع از کشور آماده فداکاری هستند، باید بدانند که یکی از مجاهدت‌های مهم و مسئولیت‌های امروز خانواده‌ها، فرزندآوری است. اگر خانواده‌ها سهم خود را از مجاهدت در مسیر پیشرفت کشور، داشتن یک فرزند بیشتر بدانند، می‌توان امیدوار بود تجربه افزایش موالید در سال‌های ابتدایی انقلاب بار دیگر تکرار شود.
این فعال حوزه جمعیت در پایان تأکید کرد: فرزندآوری باید به‌عنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی و مجاهدت خانواده‌ها در مسیر آینده کشور مورد توجه قرار گیرد و ظرفیت گفتمان مردمی برای تحقق این هدف به کار گرفته شود.
نظر شما